۱۷ جولای ۲۰۲۲
بخشی از رسالۀ دربارۀ ایرانشهر
چنانکه گذشت، تداوم تاریخی ایران، از ایرانشهرِ دوران باستان تا ایران دورۀ اسلامی، یکی از مهمترین ویژگیهای تاریخ این کشور است. فهم تاریخ کشوری که بهرغم دگرگونهای بسیار بیش از بیست و پنج سده تداوم پیدا کرده و توانسته است وحدت سرزمینی، فرهنگ ملّی و ویژگیهای تمدنی خود را حفظ کند نیازمند مفاهیم و مقولاتی در تاریخنویسی است. چنین مینماید که بهرغم کوششهای ایرانشناسان اروپایی، از دو سده پیش تا کنون، و به دنبال یک سده تاریخنویسی ایرانیان، از نامۀ خسروان جلالالدین میرزا و آئینۀ سکندری میرزا آقا خان کرمانی تا تاریخنویسان معاصر، در داخل و خارج از کشور، هنوز چنان نظامی از مفاهیم و مقولات تدوین نشده است که بتوان معنای دگرگونیهای تاریخ ایران را توضیح داد. نیازی به گفتن نیست که ایرانشناسان اروپایی، که با آگاهی تاریخی اروپایی تاریخ مینوشتند، نمیتوانستهاند چنین هدفی را دنبال کنند. تاریخنویسی جز از درون تاریخ یک کشور و با تکیه بر آگاهی تاریخی ملّی ممکن نیست. از اینرو، ایرانشناسان تاریخنویسان کشورهای خود هستند و آنجا نیز که تاریخ ایران را مینویسند، در واقع، هدفی جز تدوین تاریخ ناحیهای از کشور خود دنبال نمیکنند. (1) اینکه اُسوالد اشپنگلر گفته بود که «ایران به امان لغتشناسان رها شده است» بر این واقعیت تاریخنویسان اروپایی نظر داشت که اینان چیزی از تاریخ دیگران برمیگزینند که در فهم تاریخ اروپا آنان را به کار میآید. خاستگاه توجه پژوهشگران آلمانی به جنبههای لغتشناسی زبانهای باستانی ایران، نویسندگان اسکاندیناوی به تاریخ شاهی آرمانی و دینهای باستانی ایران پیوندهایی است که زبانهای باستانی ایران با زبانهای ژرمنی، شاهی آرمانی و دینهای ایران با نظریۀ شاهی و دینهای باستانی در شمال اروپا دارد. بدیهی است که همۀ آن پژوهشها بسیار مهم و برای مطالعات ایرانی مغتنم هستند، اما با این همه حاصل این پژوهشها را نمیتوان تاریخ ایران خواند. تدوین تاریخ ایران، در دوران جدید، به تکوین آگاهی تاریخی از درون نیاز دارد و تکوین این آگاهی جز برای ایرانیان ممکن نیست. نخستین تاریخنویسان ایران، جلالالدین میرزا و میرزا آقا خان کرمانی به نوعی آگاهی از ضرورت تکوین چنین آگاهی رسیده بودند. میتوان گفت که نخست در میان نخبگان عصر ناصری بود که نطفۀ آگاهی تاریخی تکوین پیدا کرد. خاستگاه تاریخنویسی آنان نیز همین آگاهی است که نطفۀ آن در عصر ناصری تکوین پیدا کرد. نوعی از تاریخنویسی ایرانی تا عصر ناصری ادامه پیدا کرده بود که یکی از مهمترین نمونههای آن ناسخالتواریخ بود، اما حتیٰ در همان زمان هم روشن بود که آن شیوۀ تاریخنویسی با گذشت زمان منسوخ شده است. این نوع تاریخنویسی، چنانکه در آغاز کتاب یکی از منشیان همان زمان آمده، هرگز «خالی از خرافات منشیانه و جزافات مترسلانه» نبود.(2) این تاریخنویسی بخشی از ادبیات به شمار میآمد و ایرانیان هنوز تصوری از تاریخ در معنای دقیق و جدید آن نداشتند. تاریخنویسی روشنفکران در همین دوره در واکنش به این شیوۀ منسوخ آغاز شد. به احتمال بسیار، نخستین نویسندهای که اشارهای به تمایز میان ادبیات و تاریخ آورد میرزا آقا خان کرمانی بود. او در آغاز آئینۀ سکندری میگوید کتابی در آئین سخنوری نوشته و آن را به نظر یکی از بزرگان رسانده بود. میرزا مینویسد : «پس از تمجید و تحسین بسیار فرمودند : ”بسیار خوب، ولی ما امروز مهمتر و لازمتر از لیتراتور (littérature) چیزی دیگر لازم داریم و آن هیستوار (Histoire) یعنی تاریخ است، اما نه تاریخی که در مشرق معمول و متداول است، به طوری که خوانندگان را از آن جز استماع قصه و افسانه و مجرد گذرانیدن وقت، و نویسنده را نیز منظوری غیر از ریشخند و خوشامدگویی و بیهودهسرایی نمیباشد، بلکه تاریخ حقیقی که مشتمل بر وقایع جوهری و امورِ نَفْسالامری بود تا سائِقِ غیرتِ مُحرِّکِ ترقی و موجب تربیت ملّت بتواند شد.“»(3)
این عبارتِ میرزا آقا خان آغازِ تاریخنویسی جدید ایرانی است و او «هیستوار (Histoire) یعنی تاریخ» را از این حیث به فرانسه آورده است که تاریخ خود را ادامۀ تاریخنویسان کهن ایران نمیدانست. در نظر میرزا، تاریخ، از سویی، تاریخ وقایع (histoire événementielle) یا به تعبیر او تاریخ «وقایع جوهری و امور نفسالامری» است و، از سوی دیگر، این تاریخ، اگر بتوان گفت، «تاریخ ملّی» است. این دو وجه از تاریخنویسی جدید تا آن زمان «در مشرق متداول و معمول» نبود و میرزا آقا خان را میتوان یکی از نخستین نمایندگان این شیوۀ جدید به شمار آورد. با این شیوۀ نوآئین، که میرزا آن را از منابع فرانسوی گرفته، تاریخنویسی «ملّی» ایران آغاز میشود و، مانند اصل فرانسوی آن، «تاریخ ملّیگرا» است. میرزا، تا جایی که امکانات او اجازه میداد، برخی از مفاهیم و مقولات تاریخنویسی ملّیگرا را به کار برده و، بدین سان، گسستی از تاریخنویسی «معمول و متداول در مشرق» ایجاد کرده است. این شیوۀ تاریخنویسی، تا تأسیس دانشگاه تهران و نخستین گروه تاریخ در کشور، پیشرفت چندانی نداشت و آنچه در ادامۀ نامۀ خسروان و آئینۀ سکندری نوشته شد از اهمیت چندانی برخوردار نیست. با شروع به کار گروه تاریخ دانشگاه تهران، و اعزام برخی از دانشآموختگان همین رشته، اگرچه اهل تاریخ ایرانی آشناییهایی با اسلوب تاریخنویسی جدید پیدا کردند، اما در شیوۀ تاریخنویسی ایرانیان تحول چندانی صورت نگرفت. به اجمال، میتوان گفت که تاریخنویسی ایران، در بهترین حالت، ملّیگرا ماند و حتیٰ این شمار اندک دانشآموختگان دانشگاههای اروپایی نیز با مکتبهای جدید تاریخنویسی اروپایی آشنایی چندانی پیدا نکردند، بویژه اینکه هرگز نتوانستند با موضوعهای (object) جدید تاریخنویسی آشنایی پیدا کنند.(4) آنچه بر تاریخنویسی کهن افزوده شد تاریخ سیاسی بود. از اینرو، نوشتههای تاریخی نخستین عبدالحسین زرینکوب را میتوان از بهترین نمونههای همین تاریخ ملّیگرا دانست،(5) در حالیکه تشکیل شاهنشاهی صفویه : احیاءِ دولت ملّی مجیرالدین شیبانی نوع سطحیتری از این نوع تاریخنویسی است. (6) یک شیوۀ تاریخنویسی دیگر نوعی از تاریخ سیاسی است که بیشتر فعالان سیاسی برای پیشبرد اهداف ایدئولوژیکی خود نوشتهاند. بدیهی است که این نوشتهها را نمیتوان تاریخ در معنای دقیق آن دانست. این شیوۀ تاریخنویسی، در دهههای اخیر، که گروههای بیشتری از ایرانیان فعال سیاسی جایی در دانشگاههای اروپایی و امریکایی پیدا کردهاند، بیش از پیش رواج پیدا کرده و اگرچه ظاهری علمی دارد، اما روایتی خاصّ ــ بهتر بگویم : یک روایت یگانه ــ را در تحلیل تاریخی دنبال میکند. از نمونههای جالب توجه این نوع تاریخنویسی نوشتههای یرواند آبراهامیان است که در ادامۀ تاریخنویسان چپ اروپایی کوشش کرده روایت سیاسی چپی از تاریخ معاصر ایران عرضه کند. این اثر او، مانند بسیاری از تاریخهای سیاسی با گرایش جامعهشناسی سیاسی، از زمانی آغاز میشود که روایت تاریخی قصد توضیح تاریخ با تکیه بر آن را دارد. از اینرو، تاریخِ دو انقلاب ایران ناچار باید با ظهور طبقۀ کارگر و آرایش جدید در مناسبات طبقاتی آغاز شود.
یادداشت ها
(1) بیآنکه بخواهم به تفصیل وارد این بحث شوم باید به این نکتۀ مهم اشاره کنم که رمزی از بیشتر ــ اگر نه همۀ ــ نوشتههای تاریخی ایرانشناسان ایرانی اروپا و امریکا در همین نکته نهفته است. این ایرانیان، که بیشتر تاریخنویسان سدههای اخیر هستند، نه آگاهی تاریخی ایرانی و نه تصور درستی از آگاهی تاریخنویسان اروپایی و امریکایی دارند که بتوانند تاریخ ایران را در محدودۀ دانش تاریخی آنان بنویسند. بیشتر اینان، اگر هم زبان کشور مقصد خود را میدانند، اما در مقیاس وسیعی زبان کشور مبدأ را فراموش کرده، اگر یاد گرفته بودند! و گاهی نیز به اجتهادهایی دست میزنند که رابطۀ نوشتۀ آنان با فارسی زبان را به نسبت «من خواب دیده و عالمِ تمام کر» تبدیل میکند.
(2) محمد جعفر خورموجی، حقایقالاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، زوار 1344، ص. 2.
(3) میرزا آقا خان کرمانی، آئینۀ سکندری، تهران 1906، ص. 8.
(4) منظور از موضوعهای جدید یا nouveaux objets مباحث جدید در تاریخنویسی به عنوان موضوعهای تاریخی است که تاریخنویسان جدید در میدان معرفتشناختی تاریخ وارد کردهاند، مانند بیماری، آشپزی، هواشناسی، افکار و عقاید و ... برای تحلیل تاریخی نمونههایی از این موضوعهای جدید ر.ک.
Faire de l'histoire, sous la direction de Jacques Le Goff et Pierre Nora, vol. III : nouveaux objets, Paris, Gallimard 1974.
(5) اثر مهم زرینکوب تحقیق دو جلدی او با نشانههای کتابشناسی زیر است : عبدالحسین زرینکوب، تاریخ مردم ایران، تهران، امیرکبیر 1342، دو جلد. یکی از واپسین نوشتههای زرینکوب اثر زیر است که نوشتهای فاقد اهمیت و از برخی جهات در موضعگیریهای جدید نوشتهای بد است : عبدالحسین زرینکوب، روزگاران : تاریخ ایران، انتشارات سخن 1393.
(6) نظامالدین مجیر شیبانی، تشکیل شاهنشاهی صفویه : احیاءِ دولت ملّی، انتشارات دانشگاه تهران 1346.
لطفا بدون اجازه منتشر نکنید
https://t.me/jtjostarha
یادداشتها و جستارها
نوشتههای کوتاه جواد طباطبایی
۱۰- ۱۱ نوامبر ۲۰۲۱
۱۵. از صد و پنجاه سال پیش، در دورههایی، با تکیهبر این وجوه «جدیدِ در قدیم»، ایرانیان تجربههایی در تجددخواهی کردهاند که برخی از آن تجربهها از اهمیّت ویژهای برخوردار هستند:
از مشروطیت «ایرانی» تا شعر نیمایی و کوشش برای تدوین معیارهای موسیقی ملّی در مکتب صبا و … پدیدارهایی «ملّی» و جدید هستند، به این معنا که تنها مردمانی که از دیرباز در جامعهای پایدار به «ملّت» تبدیلشده بودهاند، میتوانستند چنین گامهایی بردارند.
چنین گامهای بلندی بهسوی تجدد در کشوری فراهم آمده از قبایل و جامعهای کوتاهمدت ممکن نمیشد، هم چنانکه در کشورهای همجوار ایران ممکن نشده است. همهی پدیدارهای فرهنگی جدید ایران قرینههایی هستند بر اینکه جامعهی دراز مدّت، شالودهی استواری برای دولتهای گاه کوتاهمدت فراهم آورده، اما پدیدارهای فرهنگی پایدار «ملّی» آفریده است.
تبیین شرایط امکان این پدیدارها که بهنوعی میبایست از پیآمدهای «انقلاب» در ناحیههایی از نظام اندیشیدن بوده باشد، اگر نتوان ایران را بهعنوان «موضوع» ِ تحلیلِ «مشکلِ ایران» سامان داد، ممکن نخواهد شد. اینکه سرنوشت این نوآوریها چه بوده است، موضوع بحث کنونی من نیست. نکتهی اساسیْ ایضاح شرایط امکان این «انقلاب» در ناحیههایی از نظام اندیشیدن ایرانی است.
تأمّلی درباره ایران، جلد نخست، ص ۵۹-۶۰
۱۶. تاریخنویسی ایرانی ایران، بهعنوان «مشکل»، اگر بخواهد تنها رشتهای در نظام دانشهای غربی نباشد، موضوع آن باید تبیین این «انقلاب» در ناحیههایی از نظام اندیشیدن ایرانی باشد.
تدوین تاریخ وقایع، شاهان سلسلهها، جنگها و … که تا کنون تنها صورت تاریخنویسی بوده است، با بخشهایی از نظام سنت قدمایی اعتبار خود را ازدستداده است. بدیهی است که میتوان تاریخ وقایع و نیز در قلمروِ اندیشه تاریخِ دگرگونیهای در نظام سنت قدمایی را نوشت، اما تاریخنویسی «پایهای» ایران زمانی میتواند آغاز شود که نخست منطق «انقلاب» در ناحیههایی از نظام اندیشیدن تدوینشده باشد.
منطق این «انقلاب» که در دوران جدید تاریخ ایران در ناحیههایی از اندیشیدن ایرانی رویداده، باید بتواند پرتوی بر نظام سنت قدمایی بیاندازد و زوایای ناشناختهی آن را روشن کند. این تبیین، به لحاظ روشی، منطق جدید را اصل توضیح قرار میدهد و بدینسان، ناحیههایی از سنت قدیم را جدید میداند.
ازاینرو، سنتِ سنتی وجود ندارد؛ آن بخشی از سنت دارای اعتبار است که در صیرورت مدام بسط پیدا میکند و اگر بتوان گفت، در این صیرورت، سنتی نوآئین ایجاد میکند.
اینکه از دیدگاه سنتمدارانه، جاویدانخردِ مسکویهی رازی به حکمت خالدهی سنتمداران تجدد ستیز تبدیل میشود، نثر فارسی معنادار از میرزا ابوالقاسم قائممقام تا محمدعلی فروغی به نثر مندرآوردی النّانوالقلم آلاحمد هبوط میکند، موسیقی «ملّی» جدید به «موسیقی سنتی» فروکاسته میشود و … فراخوانی به بازگشت به قدیم برای تصفیهی حساب با بسط جدید سنت است.
این دریافت از سنت که سنت را جز صورت قدیم آن نمیداند، افزون بر اینکه تصفیهی حساب با بسط جدید سنت است، لاجرم تصفیهی حساب با خود سنت نیز هست.
۱۷. تدوین تاریخ نظام سنت قدمایی، اگر نتواند بسط جدید نظام سنت قدمایی را بهعنوان سنت جدید توضیح دهد، دو خطر میتواند داشته باشد:
خطر دوگانهی نادرست خواندن نصِّ قدیم بر دو مبنای قدیم و جدید. چنانکه در مکتب تبریز توضیح دادهام، حسینِ نصرِ سنتمدار برای اینکه بتواند برای سنتمداری خود جعل تاریخ کند، «جاویدان خرد» ابوعلی مسکویه را با حکمت خالدهی سنتمداران جدید اروپایی خلط کرده است. او از این حیث مرتکب این اشتباه شده است که سنتمداری بهضرورت مبتنی بر فهم سنت نیست، بلکه در موارد بسیاری، سنتمداری، بهعنوان ایدئولوژی تجدد ستیز، جهل به سنت نیز هست.
دریافت مسکویه از «جاویدان خرد» مصداق «جدیدِ در قدیم» بود، درحالیکه حکمت خالدهی سنتمداران فرو کاستن جدید به سنت قدیمی است که به صورتی که بهعنوان تجدد ستیزی عرضه میشود، جز در ایدئولوژی آنان وجود نداشته است، هم چنانکه کوشش برای تفسیر برادرکشی هابیل و قابیل، بهعنوان صورت پیکار طبقاتی، نفهمیدن معنای نظام سنت و جهل به مبانی نظری پیکار طبقاتی است.
سنتمداری و تفسیر ایدئولوژیکی نظام سنت دو صورت متفاوت تصفیهی حساب با سنت است. در درون سنتی که چنین تصفیهی حسابی با آن صورت گرفته باشد، یعنی مضمون تحولپذیر آن را خالی و از ایدئولوژی پرکرده باشند، بدیهی است که طرح پرسش ممکن نخواهد شد.
۱۸. «تاریخ پایهای» بیهقی، به خلاف تاریخنویسی ایدئولوژیکی و تاریخگریزی سنتمداری، ناظر بر «تاریخ بیداری» بهعنوان تاریخ و بسط آگاهی یابی «ملّی» است.
برعکس، سنتمداری و تفسیر ایدئولوژیکی، بهرغم اختلافهای اساسی که میان آن دو وجود دارد، به تعبیر بیهقی «هنگامه میسازند»، سخن «باطلِ ممتنع» و داستانهایی «از خرافات» میگویند «تا خواب آرد نادانان را چون شب بر ایشان خوانند».
مهمترین قرینهای که میتوان بر این وحدت دو امر متضاد آورد این است که تاریخِ سنت، از دیدگاه سنت، هم چنانکه تفسیر ایدئولوژیکی مفرداتی از نظام سنت قدمایی، بهضرورت، مبتنی بر نوعی سنتمداری و مندرج در تحت انواع بازگشت به خویشتنی است که مقصد آن بازگشت به، به تعبیر بیهقی، «اخبار دیو و پری و غول بیابان و کوه و دریا»ست.
مهم نیست که سنتمداری «آگاهی» را در بازگشت به سنت که مکان آن را نیز ایدئولوژی تجدد ستیزی او تعیین میکند، تفسیرِ ایدئولوژیکی سنت، با تفسیر به رأی مفرداتی از سنت، آگاهی کاذب جدید را عین علم قدیم میداند؛
جایی که این هر دو روش به هم میرسند، لامکانِ «باطلِ ممتنع» است تا باز به تعبیر بیهقی، «حالها بازننمایند» مبادا «تاریخ به راه راست رود … و از اینْ بیداری فزاید».
تأمّلی درباره ایران، جلد نخست، ص ۶۰-۶۳
۱۹. از نیمههای دههی چهل خورشیدی تصفیهی حساب با بخشهایی از نمودهای فرهنگی جدید ایران که بر پایهی عناصری از «جدیدِ در قدیم» بسط یافته بودند شتابی بیسابقه پیدا کرد.
تفسیر ایدئولوژیکی ناحیههایی از نظامِ سنت، در صورت «اخبار دیو و پری و غول بیابان و کوه و دریا» جانشین فهم مبتنی بر آگاهی ملّی و بسط جدید آن جدیدهایِ در قدیم شد. این تفسیر ایدئولوژیکی، در ظاهر جدید همان سخن «باطلِ ممتنع»، برای تصفیهی حساب با همهی نمودهای یک سده و نیم دگرگونی برای ایجاد نظام نوآئین بود که با پایان دورهی گذار، ایران را در آستانهی دوران جدید قرار داده بود.
در فاصلهی دهههای آغاز اصلاحات در دارالسلطنهی تبریز تا پیروزی جنبش مشروطهخواهی مردم ایران و از تأسیس مشروطیت تا تجربههای نوآئین نیمهی نخست دههی چهل خورشیدی کوششهایی برای بسط عناصری از جدیدِ در قدیم فرهنگ ایران ممکن شد که همچون شالودهای برای نوزایی ایران بود.
با تفسیر ایدئولوژیکی ناحیههایی از نظام سنت، مانعی در برابر مسیر نوخواهی ایجاد شد و بهنوعی هزیمت در سپاه این نوزایی افتاد. نقادی این تفسیر ایدئولوژیکی نظام سنت، باید راه را بر بازگشت دوبارهای برای بازگشت به عناصر جدید در قدیم و تجربههای یک سده و نیم گذشته باز کند.
اگر چنین «بازگشت» به عناصر جدیدِ در قدیم و تصفیهی حساب با تفسیر ایدئولوژیکی نظام سنت امکانپذیر باشد، باید بتوان پدیدار شدن نشانههای تولد دیگر نوزایی ناتمام ایران را در افق تاریخ جدید این کشور دید.
۲۰. وجه دیگر این تصفیهحساب با تفسیر ایدئولوژیکی نظام سنت باید ناظر بر جنبههای توتالیتر این ایدئولوژی باشد که زیر لوای «بازگشت به خویشتن»، بهجای اینکه تاریخ را علم تکوین آگاهی ملّت بداند، تفسیری ناظر بر عملی عرضه کند که مندرج در تحت «غریزه» و برای تغییر عالم است.
از این حیث، اهل ایدئولوژی خود را بر طارم میبیند و برای عالم و آدم تکلیف معیّن میکند و چون از «جایگاه خدا» بر عالم و آدم مینگرد، لاجرم بر خود فرض میداند که «نظام اجتماعی را آنچنانکه اقتضاء دارد تجدید بنا کند و فرهنگ و اخلاق و عقاید و آراءِ مردم را به شکل انقلاب تغییر دهد، حتی علیرغم شمارهی آراء».
این تفسیر ایدئولوژیکی نظام سنت چون از «جایگاه خدا» بر عالم و آدم مینگرد، چنانکه بهتصریح در نوشتههای علی شریعتی آمده، نمیتواند ناظر بر نظام اجتماعی توتالیتر نباشد.
بدیهی است که این ایدئولوژی نه ربطی به جامعهشناسی دارد و نه به تاریخ، بلکه نسخهای جهانسومی از استالینیسم است و مانند همهی نظامهای ایدئولوژیکی، کوشش میکند با از میان برداشتن تنشهای اجتماعی، اندیشههای متنوع و رفتارهای گوناگون آدمیان، با وعده دادن بهشت بر روی زمین، بر عالم و آدم چیره شود.
تأمّلی درباره ایران، جلد نخست، ص ۶۳-۶۴
۲۱. تنشهای اجتماعی ذاتی اجتماع هر کشوری و در دوران جدید، موجب بالیدن و بالندگی آن است.
در ممالک محروسهی ایران، پیوسته گروهها و نیروهایی وجود داشتهاند و چنانکه گفته شد، درواقع، وحدت ایران نیز پیوسته ناشی از کثرت همین گروهها و نیروها بوده است.
اگر بخواهیم منطق گفتهی هگل دربارهی ایران بهعنوان وحدت کثرتها را بار دیگر دنبال کنیم، ناچار، باید آن را هگلی نیز بفهمیم، زیرا از دیدگاه فلسفهی هگل، درواقع، باید گفت «وحدتِ وحدت و کثرتها».
وحدت کثرتها اگر درست فهمیده نشود، به معنای حلِّ کثرتها در وحدت خواهد بود، یعنی چیرگی وحدت بر کثرتها و فرمانروایی کامل آن بر اینها. این چیرگی همان است که نظریهپردازانی مانند کارل اشمیت از آن به «دولتِ تمامعیار» تعبیر کردهاند.
اگر وحدت در کثرت را بهصورت «وحدتِ کثرتها» بفهمیم و توضیح دهیم، به نظریهای خواهیم رسید که همان نظریهی دولت توتالیتر است.
در دیالکتیک هگل، معنایِ وحدتِ در کثرتْ حلِّ کثرتها در وحدت نیست، بلکه کثرتها، بهعنوان یکسوی وحدت، مانند سوی دیگر که همان خود وحدت است، جزئی در تعارض آن با وحدتی که عام است، نیستند، بلکه خود این کثرتها، برای اینکه بتوانند در وحدتِ بالاترِ وحدتِ کثرتها وارد شوند، باید بتوانند «نعلین جزئی بودن» را از پای خود درآورند و خویشتن را به مرتبهی کلّ ارتقاء دهند.
ازاینرو، هگل بیشتر از آنکه از وحدت در کثرت سخن بگوید مفهوم بسیار پیچیدهتر «وحدتِ وحدت و کثرتها» را وارد میکند و کثرتها را به عنوان کلّ در وحدتِ کلّ وارد میکند.
آوردن تفصیل این بحث اینجا نه ممکن است و نه مطلوب، اما از همین اشارهی گذرا میتوان یک نتیجهی مهم برای دوران جدید ایران گرفت.
در ایران، بهعنوان ممالک محروسه، مرکز-عام نباید در تضاد با مردمانِ پیرامون-جزء و فرهنگهای محلی-جزء فهمیده شود و اینان نیز نباید خود را بهعنوان اموری عام و بنابراین گریز از مرکز تعریف کنند.
مردمانِ پیرامون و فرهنگهای محلی باید بتوانند، در نسبتی با مرکز، خود را از جزئی به عام ارتقاء دهند، آنچه پیرامونی و محلی است، جزئی از کلّ است، این جزءها را باید در درون کلّ و بهعنوان جزئی از کلّ نگاه داشت.
نیروهای گریز از مرکز که برحسب تعریف جزئی هستند، نیروهای سیاسیاند، نه اجتماعی. مکان رابطهی نیروهای سیاسی قلمرو کلّ است. جزئی در صورتی میتواند در مناسبات قدرت و رابطهی نیروهای سیاسی وارد شود که خود را بهعنوان کلّ تعریف کرده و کلّ را بهعنوان کلّ پذیرفته باشد، زیرا جزئی که جزئی از کل نباشد، جزء نیست، یا کلّ است یا به کلّ شدن گرایش دارد.
وارد شدن در مناسبات قدرت نیازمند رعایت قواعد تنشهای میان نیروهای سیاسی است، چنانکه تنشی نیز ناظر بر نیل به وحدتی بالاتر نباشد، تنش اجتماعی نیست، بلکه مقدمهی جنگ است.
تأمّلی درباره ایران، جلد نخست، ص ۶۴-۶۶
سیدجواد طباطبایی
۲۳ اکتبر ۲۰۲۱
بخشی از این سرـ درـ گمی نویسندهای که تاریخ ایران مینویسد، اما تصوری از ایران ندارد، یعنی حتیٰ نئومارکسیست خوبی هم نیست، از منابع تبلیغی حزب کمونیست شوروی ناشی میشود که اهداف دیگری را دنبال میکردند و آبراهامیان، به عنوان فعال سیاسی، در دام آن تبلیغ افتاده است. آبراهامیان در توضیح همین ساختار قومی ایران مینویسد : «از آنجا که در آمار سالهای 1335، 1345 و 1355 ... ترکیب قومی جمعیت ایران مشخص نیست، ارقام سال 1335 برآوردههای مبهمی است که عمدتاً از طریق تخمینها و برآوردهای تقریبی موجود در منابع زیر به دست آمده است.» «منابع زیر» همانهایی هستند که نویسندگان روسـ تودهای و دستگاههای اطلاعاتیـ دیپلماتیکی انگلیس و امریکا برای نیازهای سیاست خارجی خود تهیه کرده بودند. ابهام «ترکیب قومی جمعیت» ایران نیز به این دلیل بود که آمارگیری ایرانی از ضابطههای منابع اطلاعاتی «شرق و غرب» پیروی نمیکرد. اگر آبراهامیان تاریخ مارکسیستیـ طبقاتی ایران را مینوشت، و سخنگوی سیاست «روس بزرگ» ــ به تعبیر لنین در خطاب به استالین به عنوان عامل همین روس بزرگ ــ نمیبود که نمیتوانست ملّت ایران را به هفتاد و دو فرقه تقسیم کند. گروه کوچک قومی یا مذهبی بیات، جمشیدیها، آسوریها و ... را در کجای نظر مارکس میتوان جا داد؛ این گروهها چند ده هزار نفری یا کارگر بودند یا ارباب و زمیندار!
آنچه تا اینجا آوردم از ترجمۀ فارسی کتاب بود، اما وقتی به متن انگلیسی مراجعه میکنیم معلوم میشود که که «فارس» در ترجمۀ Persians آمده که در واقع به معنای ایرانیان است. در متن انگلیسی نخست Iranians به معنای همۀ ایرانیان و Persians به معنای ایرانیان فارسیزبان آمده، که تقسیمبندی شگفتی است، اما عجیبتر ترجمۀ فارسی است که دلالت قومی و تجزبهطلبانه دارد. کرد، بلوچ، مازندانی و ... در زبان انگلیسی به همان اندازه ذیل Persians قرار میگیرد که Iranians. این هر دو کلمه بر همۀ مردم ایران، به عنوان ملّت، دلالت دارد. کرد، بلوچ، مازندانی و ... به همان اندازه ایرانی است که بقیۀ شهروندان ایرانی، اگرچه برخی از آنان به یکی از زبانهای ایرانی و برخی دیگر به زبان های غیر ایرانی سخن میگویند. تقسیمبندی با تقسیم ایرانیان به «فارس» آغاز میشود و با «ترکزبانان» ادامه پیدا میکند و بعد میرسیم به «عرب» در ترجمۀ فارسی و Arabs در متن انگلیسی. چنین مینماید که اینجا، به خلاف دومین بخش تقسیم قومی، که زبان بود، قومی است و بعد میرسیم به «غیر مسلمانان» که معیاری دینی است. منابع این تقسیمبندی، افزون بر گزارش وزارت امور خارجۀ انگلستان و گزارشی امریکایی، مقالههایی از نویسندگان حزب کمونیست شوروی و مقالهای از مجلۀ دنیا با عنوان «مسئلۀ ملّیتها در ایران» است که برای پیشبرد اهداف خاصِّ حزب کمونیست شوروی و شعبۀ داخلی آن، حزب توده، نوشته بود. بعید مینماید که اگر کسی چنین تقسیمبندی از ساختار جمعیتی ایالات متحده، که از هفتاد و دو ملّت تشکیل شده و بیش از دو سده و نیم سابقۀ تاریخی ندارد، عرضه میکرد، یعنی امریکاییان را به هفتاد دو ملّیت تقسیم میکرد، گسستهخرد شمرده نمیشد، اما چنین تقسیمی در مورد یهودیان ایرانی با دو هزار و پانصد سال سابقۀ ایرانی بودن، اعراب ایرانی با دو هزار سال سابقۀ حضور در ایران خالی از اشکال است. اگر جمعیت متنوع ایالات متحده، که نیمی از جمعیت آن مهاجران صد سال اخیر و فرزندان آنها هستند، جمعیتی که majority-minority یا اکثریت اقلیت خوانده میشوند، به اجماع همۀ مردم ایالات متحده یک «ملّت» است، معلوم نیست که چرا ملّتی دو هزار و پانصد ساله باید به گروههای زبانی و قومی چند ده هزار نفره تقسیم کرد؟ متن انگلیسی کتاب را دانشگاه به ظاهر معتبر پرینستن منتشر کرده که، افزون بر دبیران مجموعۀ «خاورمیانه»، دستکم باید دو بررس پیش از انتشار متن را مطالعه کرده باشند. معنای این «اقوام»ـ وـ «ملّیتها»سازیها برای ایران چیست؟ چرا در مدت بیش از بیست سال انتشار دو ترجمه از کتابی که کاری جز جعل تاریخ برای حزب توده نمیکند، در دانشگاههای کشور درس داده میشود و چرا دانشگاه بومی شده حتیٰ توان تدوین یک کتاب تاریخ معاصر ایران را ندارد که رطب و یابس آبراهامیان رقابت کند؟
جعل تاریخ برای یک کشور نخستین گام برای پیشبرد اهداف سیاست در آن کشور است. پیشتر، در بیخبری ما، این جعل تاریخ در انحصار دستگاههای اطلاعاتی غربی و روسی و عُمال آنها بود؛ دانشگاهی ایرانی نیز به این افتخار نمیکرد که بُنجل آبراهامیان را ترجمه و به دانشجوی تحمیل میکند. در سه دهۀ اخیر، دانشگاه بومی شده از جناح چپ، چپی که پیوسته سخنگوی ایدئولوژی جهانوطنی بوده، و با افتادن طشت میهن سوسیالیسم از بام به یکی از انواع ایدئولوژیهای فلکزدگی از سنخ پان...ها گرویده، در این دورۀ فترت خواب زمستانی مسئولان، این افتخار را پیدا کرده است تیشه به ریشۀ انسجام و وحدت ملّی بزند. اگر «انقلاب» فرهنگی به صورت انقلابی در «فرهنگ» فهمیده نشود، و دانشگاه همچنان بازار مکارۀ آب کردن خردهریزهای دستگاههای اطلاعاتی جهانی باشد تردیدی نیست که آسیبهای بسیار و جبران ناپذیر بر مصالح کشور وارد خواهد شد.
۲۳ اکتبر ۲۰۲۱
اینکه ایران، مانند هر کشور دیگری، دشمنانی دارد امری بدیهی است، اما اینکه همۀ دشمنان خارجی ــ یا مقیم خارج ــ نمایندگانی نیز در داخل دارند که شمار اینان از عدد آنان نیز بیشتر است جای شگفتی دارد. در نخستین نگاه، احتمال دارد این ادعا، مانند برخی دیگر از ادعاهای نگارندۀ این سطور، سخن گزافی به نظر آید. در این یادداشت کوتاه به یک نمونۀ جالب توجه و سخت اسفناک اشاره میکنم و میخواهم بگویم که در مواردی برخی از دشمنان این کشور نمایندگانی دارند که آمیبوار تکثیر و پخش میشوند و، آگاهانه یا ناآگاهانه، تیشه به ریشه انسجام و وحدت ملّی میزنند. نمونۀ عبرتانگیز : نویسندۀ متوسطی کتابی متوسطتر در ستایش حزب توده مرتکب میشود، در دو مترجم تولید مثل میکند، در دانشگاه، بار دیگر، در دهها استاد تکثیر میشود، از طریق دانشآموختگان دانشگاه و کنکور در انبوه دانشجویان سراسر کشور پخش میشود و به بخشی از ایدئولوژی انواع پان...ها تبدیل میشود. آنچه بیشتر از همه در این تولید و تکثیر بلاهت باید بیشتر از همه مایۀ عبرت باشد، شرکت «فعال» دانشگاه و وزارت «علوم» کشور است که گویا مهمترین وظیفۀ آنها نمیگویم نگاهداشت وحدت و انسجام ملّی، بلکه دستکم باید «علمی» باشد که برحسب تعریف متوّلی آن هستند. وزارت علوم نمیتواند چشم بسته دانشگاه را به امان استادانی رها کند که از صافی گزینش آن وزارتخانه گذشته و در زیِّ «معصومان» درآمدهاند، زیرا به همان اندازه که افراد ملّی شخصیتی دارند و نیازی به پنهانکاری ندارند، دشمنان وحدت ملّی میدانند چگونه استتار کنند و از هر فرصتی برای فرود آوردن تیشه به ریشۀ وحدت ملّی بهره بگیرند. مصداقِ
هر گوشه گمان مبر که خالی است باشد که پلنگ خفته باشد!
دربارۀ نوع گزینش استاد، ادارۀ ایدئولوژیکی دانشگاه و کنکور و باقی قضایا مرا نمیرسد که چیزی بگویم! اینکه در وزارت علوم علمی و در دانشگاه دانشی نمانده بحثی نیست که بتوان در چند سطر ناقابل تکلیف آن را روشن کرد. مسئولان انتخاب خود را کردهاند و دود این انتخاب نیز به چشم آنان خواهد رفت. در این باره نیز مانند بسیاری از مشکلات کشور باید فکری اساسی کرد و البته باید کسانی باشند که فکری داشته باشند و مسئولانی که گوش شنیدن دارند. در چنین کارهایی، در کشوری مانند ایران، هیچ عجلهای نیست، که از قدیم میدانیم که کار شیطان است، اما کار انسجام و وحدت ملّی کشور مهمی نیست که اگر فوت شد بتوان خسارت آن را جبران کرد.
اینجا نظر خواننده را به تنها یک نکته در کتاب ایران بین دو انقلاب یرواند آبراهامیان جلب میکنم که کتاب دانشگاهی مهمی است و از زمان انتشار ترجمۀ نخستینِ آن در 1378 تاکنون نزدیک به سی بار به چاپ رسیده است. دلیل اینکه دانشگاه چنین کتاب بیاهمیتی را همچون کاغذ زر میبَرَد روشن است. دانشگاه نیمبِسمِل زیر لوای «تولید علم» چیزی تولید نمیکند که استادان آن دستکم برای تدریس تاریخ معاصر کشور و تاریخ انقلاب اسلامی کتابی نوشته باشند و دانشگاه در این زمینه به «خودکفایی» برسد. این آبراهامیان، هموطن سابق ارمنیتبار، تودهای امریکایی و استاد ممتاز کالجی در نیویورک آیتی در سفاهت بازماندۀ چپ وطنی است و با اینکه بیش از شصت سال را در انگلستان و امریکا گذرانده حتیٰ یک ذرّه هم از این سفاهت کاسته نشده و به نوعی مصداق آن آسیبشناسی عامیانه از خلق تودهای است که آنان «بر این زادهاند، بر این هم بگذرند»! تاریخنویسی ایدئولوژیکی یکی از رایجترین شیوههای تاریخنویسی معاصر ایران است که با تولیدات نویسندگان شوروی و حزب توده آغاز شده و مردهریگ آن نیز از طریق نویسندگانی مانند احسان طبری به فعالان سازمانهای تروریستی مانند بیژن جزنی رسیده و با مهاجرت فعالان سیاسی به اروپا و امریکا نیز تولّد دوبارهای در غرب پیدا کرده است. آنچه میان همۀ این جریانها مشترک است همانا بیخبری آنان از ایران و تقدّم ایدئولوژی بر امر واقع تاریخی است که به صورتهای گوناگون در همۀ این نوشتهها آمده است. نیازی به گفتن نیست که نه از شوروی اثری باقی مانده و نه از حزب توده، اما عقبماندگی، آن هم در کشورهای عقبمانده، چنان فاجعهای است که مشکل بتوان به اعماق آن رسید. شیوۀ تاریخنویسی ایدئولوژیکی نوعی از تاریخ سیاسی است که بیشتر فعالان سیاسی برای پیشبرد اهداف ایدئولوژیکی خود نوشتهاند. بدیهی است که این نوشتهها را نمیتوان تاریخ در معنای دقیق آن دانست. این شیوۀ تاریخنویسی، در دهههای اخیر که گروههای بیشتری از ایرانیان فعال سیاسی جایی در دانشگاههای امریکایی پیدا کردهاند بیش از پیش رواج پیدا کرده و اگرچه ظاهری علمی دارد، اما روایتی خاصّ ــ بهتر بگویم : یک روایت یگانه ــ را در تحلیل تاریخی دنبال میکند. از نمونههای جالب توجه این نوع تاریخنویسی نوشتههای همین یرواند آبراهامیان است که با تهماندههایی از تاریخنویسی شورویستیـ تودهای، در ادامۀ تاریخنویسان چپ اروپایی، کوشش کرده است روایت سیاسی چپی از تاریخ معاصر ایران عرضه کند. البته، ادعای نویسنده مبنی بر اینکه روش تحلیل جامعهشناسان چپ جدید را دنبال کرده گزافی بیش نیست، زیرا او نتوانسته است با میراث تودهای خود تصفیه حساب کند. این اثر، مانند بسیاری از تاریخهای سیاسی با گرایش جامعهشناسی سیاسی، از زمانی آغاز میشود که روایت تاریخی قصد توضیح تاریخ با تکیه بر آن را دارد. از اینرو، تاریخ دو انقلاب ایران ناچار باید با ظهور طبقۀ کارگر و آرایش جدید در مناسبات طبقاتی آغاز شود.
این شیوۀ تاریخنویسی، در کشوری مانند ایران که تاریخی طولانی دارد، روشی یکسره اَبتَر است. در پیشگفتار نویسنده بر کتاب به تصریح آمده است : «نگارش این اثر ... به منظور بررسی پایگاه حزب توده، مهمترین سازمان کمونیستی در ایران، آغاز شد.» آنگاه، نویسنده، با اشارهای به شکست حزب توده و اینکه انقلاب 57 انقلابی اسلامی بود و حزب توده توان آن را نداشت که قدرت را به دست گیرد، میافزاید : «کتاب حاضر، در واقع، بنیادهای اجتماعی سیاست در ایران را تحلیل و این موضوع را بررسی میکند که چگونه توسعۀ اقتصادیـ سیاسی، به تدریج، ویژگیهای زندگی سیاسی در ایران را از انقلاب مشروطه تا پیروزی انقلاب اسلامی شکل داده است.» در واقع، این تاریخ، در اصل، ایرانِ تاریخِ حزبِ توده بوده، اما با شکست آن حزب به «تاریخ ایران میان دو انقلاب» تبدیل شده است. چنانکه از «درآمد» میتوان دریافت، نویسنده، مانند همۀ تاریخنویسان مارکسیست، کمابیش، مارکسیست ــ یا بهتر بگویم : نئومارکسیستِ ــ غیر انتقادی است و نتوانسته نظریۀ مارکسیستی را به محک مواد تاریخ ایران را بزند. بخشهای مهمی از کتاب تکرار مطالبی است که نویسندگان چپ پیشتر بسیار نوشته و تکرار کردهاند. برخی از همین مباحث تکراریِ سخت ابتدایی خیالات فعالان سیاسی یک سدۀ گذشته است و آبراهامیان نیز به عنوان فعال سیاسی همان خیالات را بار دیگر تکرار کرده است. در بخشی که موضوع آن مقدمات مشروطهخواهی در ایران است، آبراهامیان از دو تن از روشنفکران نام برده که نخستین آنها جمالالدین اسدآبادی و دومین آنها ملکم خان است. بعید است که نویسنده رسالههایی از اسدآبادی را دیده و خوانده باشد؛ آنچه او دربارۀ سید جمال گفته تکرار مطالب دیگران است، اما او نتوانسته است توضیح دهد که به واقع اسدآبادی میتوانست چه نقشی در جنبش مشروطهخواهی مردم داشته باشد. دربارۀ نقش روشنفکران این عبارت شگفتانگیز آمده است که «طبقۀ روشنفکر مشروطیت، سکولاریسم و ناسیونالیسم را سه ابزار کلیدی برای ساختن جامعهای نوین و توسعهیافته به شمار میآورد.» اینکه اسدآبادی را بتوان از شمار روشنفکرانی مانند ملکم خان به شمار آورد و به او، که همۀ عمر، آگاهانه و به عمد، محل تولّد خود را پنهان نگاه داشت و منادی اتحاد جهان اسلام بود، نسبت ناسیونالیسم و سکولاریسم داد از معجزات تاریخنویسی نئومارکسیستی است. نیازی به گفتن نیست که جنبش مشروطهخواهی مردم ایران مهمترین حادثهای بود که در هفت دهۀ میان پیروزی مشروطیت تا انقلاب اسلامی اتفاق افتاد، اما جای شگفتی است که آنچه در کتاب آبراهامیان دربارۀ مشروطیت آمده در شصت صفحه خلاصه شده و، البته، هیچ سخن جدّی نیز دربارۀ آن گفته نشده، در حالیکه نویسنده دربارۀ حزب تودۀ ایران صد و شصت صفحه رَطب و یابِس را به هم بافته است. کتاب آبراهامیان نمونهای از یک تاریخنویسی ایدئولوژیکی بسیار سطحی و سخیف است و، در واقع، اگر از کلّیاتی که دربارۀ مبارزۀ طبقاتی و توصیف جنبههای اجتماعی ایران آمده صرف نظر کنیم میتوان گفت اثری فاقد اهمیت است.
با این همه، کتاب آبراهامیان، بهرغم سطحی و غیر علمی و تاریخی بودن آن، خالی از جنبههای مُضرّ نیست که یکی از مهمترین آنها آبی است که با همکاری مترجمان به آسیاب تجزیهطلبان میریزد و چون از جبهۀ چپ میآید خطرات آن دیده نمیشود. کتاب انباشته از بدفهمیهایی است که چون فعال سیاسی حزب توده بوده نه ایران را به درستی میشناخته و نه معنای بسیاری از واژههای فارسی را به درستی میفهمیده ناچار رطب و یابسِ تبلیغات حزب کمونیست شوروی را به هم بافته است. اساس کتاب، مانند هر اثر مارکسیستی چپ، توضیح طبقاتی جامعۀ ایران است و همین جاست که آبراهامیان معیار غلط و مفسدهجویانۀ خود و همحزبیهایش را وارد میکند. در توضیح «ساختار قومی ایران» به قوم «فارس» برمیخوریم که در فارسی به معنای اهل استان فارس باید باشد، در حالیکه نویسندهـ مترجمان گمان کردهاند فارس یکی از اقوام ایرانی است که بیش از شصت در صد جمعیت ایران را تشکیل داده است. در این تقسیم، ترکزبانان در برابر ایرانیانـ «فارس» قرار دارد و آنگاه گروه سوم «سایرینـ قاجار» نیز بر این دو افزوده شده است. برابر این نظریۀ نئومارکسیستی نویسنده، مَقسَمِ اقوام ایرانی در مورد ایرانیان قومی و در مورد ترکزبانانان زبان است. بخش مهم ترکزبانان ایران، یعنی همۀ اهالی آذربایجان، به لحاظ قومی به قول نویسندهـ مترجمان «فارس» هستند و نمیتوان آنها به لحاظ قومی ترک خواند. در همین گروه ترکزبانان به «سایرینـ قاجار» نیز برمیخوریم که معلوم نیست این سایرین چه کسانی هستند و چند در صد از این قاجاران به زبان قجری سخن میگویند؟ در میان گروه دیگر، غیر مسلمانان، باورمندان دیگر دینها هم وجود دارند که در این مورد ضابطۀ تقسیم توأمان دین و تبار است و زرتشتیان در این گروه قرار داده شدهاند. آیا منظور این است که زرتشتیان «فارس»، کهنترین ایرانیان نیستند؟ چنین است یهودیان ایران که از کهنترین ساکنان ایران و حتیٰ به طور عمده فارسیزباناند.
۲۱ اکتبر ۲۰۲۱
هر اعتباری که بتوان به دیدگاههای ادوارد سعید، روشنفکر فلسطینی-مسیحیِ آمریکایی و نقادهای او از غربِ استعماری قائل شد، دیدگاههای او، بهعنوان روشنفکر آمریکایی، یعنی روشنفکرِ «گمشده لبِ دریا»ی نیویورک که به عنوان روشنفکر «از صدف کون و مکان بیرون بوده» و با تکیه بر مبانی نظری تاریخ غربی و از مجرای دریافتی که با آن از مواد تاریخ غربی پیدا کرده بود، از دیدگاه «تاریخ پایهای» ایران، برای تاریخنویس ایرانی فاقد ارزش است.
ادوارد سعید، افزون بر آنکه به لحاظِ «سیاسی» روشنفکر بیوطنی بهشمار میآمد، بهعنوان «روشنفکر» نیز وطنی نمیتوانست داشته باشد، یعنی او آگاهی «ملّی» نداشت، تاریخنویس فرهنگ و تمدّن خاصی نیز نمیتوانست باشد.
روشنفکریْ، بیوطنی در مبانی است، و ازینرو هر روشنفکری، بهویژه در کشورهایی که به گفتهی شاملو «هر بچهای مسیحی است، بیصلیب و بیجُلجتا»، احساس جهانی بودن میکند که مندرج در تحتِ پیامبری است و موضوع «تاریخپایهای» نمیتواند باشد.
اشاره به ادوارد سعید، از این حیث اهمیت دارد که مرزی میان دو دنیایِ متفاوت تاریخنویسی غربی و روشنفکر رسم میکند. بهخلاف تاریخنویسی غربی که رویکرد او به تاریخِ ایران مبتنی بر موضع آگاهی «ملّی» اوست، یعنی رویکردی است که به گفتهی نیچه «دل در گرو زمین» دارد، رویکرد روشنفکر ناظر بر «شرق آرمانی و نابی» است که واقعیتی جز در خیالاندیشی او ندارد.
«تأمّلیدربارهی ایران» اگرچه تاریخ در معنای رایج نیست، اما لاجرم مندرج در تحت تاریخنویسی است، ولی این «تاریخپایهای» هیچ ربطی به تاریخِ «شرقِ آرمانی و ناب»ِ روشنفکری ندارد، بگذریم از اینکه ایرانِ واقعیِ «تاریخِ پایهای» کمتر از ارضِ فلسطینِ آرمانیِ سعید در «شرق» اعمِّ از آرمانی و واقعی قرار دارد.
تأمّلی دربارهی ایران
جلدنخست، صصص۱۷،۱۸،۱۹
با ملاحظاتی مقدماتی در مفهوم ایران
جواد طباطبایی
تاریخ ایران، در همهی بدیها و خوبیهای آن، نیازی به ایدئولوژی ندارد. آنچه ایران را از همهی کشورهای همسایهی او متمایز میکند، این تاریخیبودنِ -یعنی غیر ایدئولوژیکی بودنِ- تاریخ آن است و همین تاریخیبودن تاریخِ ایران -یعنی نفور بودن تاریخ ایران از همهی نظریههایی است که با مواد آن سازگار نیست- نوشتن غیرایدئولوژیکی تاریخ ایران را ممکن میکند.
کشورهایی در همسایگی ایران، که تاریخ آنها منابعی جز منابع تاریخایران ندارد، برای نوشتن تاریخ خود ناچار باید مقولات علوماجتماعی و علم سیاست جدید را وام بگیرند. بسیاری از کشورهای همسایهی ایران، به لحاظ تاریخی، کشور نیستند و تاریخ آنها جزئی از تاریخ ایران است، اما از خلافآمدعادت با توجه به مقولات علمسیاستجدید، کشور بهشمارمیآیند.
نوشتن تاریخ این کشورها در بیاعتنایی به مقولات علمسیاستجدید ممکن نیست، زیرا اگرچه زمانی بر آنها گذشته، اما این گذشت زمان موجب نشده است مردم این کشورها به چنان آگاهی برسند که بتوانند مقولات فهم وحدت قومی را تدوین کنند.
عراق و افغانستان، اگر بخواهند «تاریخ و وحدت قومی» خود را بفهمند نمیتوانند از مقولات جدید علوماجتماعی و علم سیاست بینیاز باشند، اما مفاهیم تاریخ، ملیّت و دولت ایران موادی را فراهم آوردهاست که بدون ارجاع به نظام مفاهیم جدید نیز میتوان تاریخ ایران را فهمید.
اینکه من میگویم در نوشتن تاریخ ایران نمیتوان هگلی، مارکسی و ... بود -یعنی هگلی یا مارکسیبودن بیمعناست، اگرچه تاریخ مارکسیستی ایران وجود داشته، اما عِرض خود بُردنی بیش نبوده- به معنای این است که نظاممفاهیم آنها قالبهایی برای موادی ویژه هستند و جز بهعنوان قالبها نیز نمیتوان از آنها سود جُست.
آنگاه که هگل ایران را نخستین دولت میخواند، مفهوم دولت را بر مواد تاریخ ایران تحمیل نمیکند، که در این صورت میتوانستیم از ایدئولوژی هگلی دولت سخن بگوییم، بلکه مفهومی را میسازد که با نظری به واقعیت و مواد تاریخ ایران نیز تنقیح شدهاست.
کاربرد اسلوب تاریخ تحوّل مفاهیم، برای تدوین تاریخایران، از این حیث دارای اهمیّت است که تاریخنویس را به ژرفای تاریخ ایران هدایت میکند تا بتواند با غوّاصی مواد تاریخایران نسبت آنها را با مفاهیمی که ایرانیان تاریخ خود را در آن مفاهیم فهمیدهاند روشن کند.
بنابراین تاریخنویس ایرانی، بهخلاف بسیاری از کشورهایی که هنوز ملّت بهشمارنمیآیند، یعنی مواد تاریخ آن کشورها را نمیتوان در قالب مفهوم ملّت در معنای جدید آن ریخت، موادی از تاریخایرانِ پیش از تکوین دولت جدید را در اختیار دارد که ناسازگاری با مفهوم جدید ملت ندارد.
اینکه از سدهای پیش بسیاری از ایرانشناسان توانستهاند برخی از مواد تاریخایران پیش از دوران جدید را در قالب مفهوم «ملّت» و «ملْی» توضیح دهند، به معنای این است که چنین ناحیههایی از تاریخ و تاریخاندیشه در ایران به گونهای به مفهوم «ملّت» و «ملّی» نزدیک شده بودند که نمیشد آن مواد را به عنوان مضمونِ مفهومِ دیگری فهمید.
اینکه بیش از یک سده پیش تئودور نُلدکه، خاورشناس آلمانی، شاهنامهی حکیمابوالقاسمفردوسی را حماسهی ملّیایران نام داد و اینکه والتر هینتس، تاریخنویس آلمانی، برآمدن صفویان را «تشکیلدولتملّی» در ایران خواند، از اینروست که آن دو در شاهنامهیفردوسی و حکومت صفویان رگههایی از واقعیت «ملّی» ایرانی یا آنچیزی را میدیدند که هانریکربن از آن به «آنِایرانی» یا res iranica تغبیر کردهاست، «آنی» که من از آن به «مشکل» تعبیر میکنم.
تأمّلی دربارهی ایران
جلدنخست، صص۳۷،۳۸
با ملاحظاتی مقدماتی در مفهوم ایران
جواد طباطبایی
تاریخ ایرانزمین در دورهی «گذار» با شکست شاهاسماعیل در چالدران آغاز شد و با شکست عباسمیرزا در جنگهای ایران و روس و فروپاشی ایران بهپایانرسید.
این دوره از تاریخ ایران بهسبب دگرگونیهای تاریخی و تاریخ اندیشه در اروپا و نیز با توجه به تحولات تاریخ اندیشه در ایران، دورهای است که جز در پرتو تاریخ اندیشه قابل درک نیست.
در این دوره، نظام حکومتی ایران، در ادامهی سلطنت خودکامهی دورهی اسلامی متأخر، تحول عمدهای پیدا نکرد، در حالی که مبانی اندیشهیجدید در اروپا -که به قدرت مسلط جهانی تبدیل میشد- منطق مناسبات را بر هم میزد.
نظام حکومتی ایران، در بهترین حالت،با تکیه براندیشهی سنّتی سلطنت خودکامه عمل میکرد و با تکیه بر آن نیز فهمیده میشد،در حالیکه، با چیره شدن منطق مناسبات جدید، شیوهی فرمانروایی ایران برای اینکه بتواند نمایندهی مصالح «ملّی» باشد و آگاهانه آن را تأمین کند، میبایست بر شالودهی اندیشهی نوآیینی استوار میشد.
اگر از دهههای گذرایی که فرمانروایی آگاه به مصالح «ملّی» بر تخت سلطنت نشست، صرفنظر کنیم، بر این سه سده که از بسیاری جهات برای ایران تعیین کننده بود، «منطقِ شکست» حاکم بود.
تحولات جهانی و بهویژه دگرگونیهای اندیشه روندی بازگشتناپذیر پیدا کردهبود، اما با امکانات نظام سنّتی ایران و بیشتر از آن، اندیشهی سنّتی متصلّب، آن تحوّلات و این دگرگونیها نه میتوانست فهمیدهشود ونه رویارویی با چالش آن دو ممکن میشد.
تأمّلی دربارهی ایران
جلد نخست، صص۱۷۰-۱۷۱
با ملاحظاتی مقدماتی در مفهوم ایران
جواد طباطبایی
کمتر کشوری در جهان متمدن وجود دارد که کارگزاران بلندپایۀ آن به اندازۀ فرمانروایان ایران از تاریخ کشور خود بیگانه و از آن نفور باشند. البته، این تنها یکی از فضیلتهای ملّی ماست و انحصار به فرمانروایان نیز ندارد. در این کشور، دیواری کوتاهتر از تاریخ ایران وجود ندارد، اما آنچه در این مسابقۀ رمی جَمَرات به دیوار کوتاه ایران مغفول میماند این است که «در زمانهای که سنگ فتنه از آسمان بر سر این کشور و مردم آن میبارد»، آن ریزهسنگها به تختهسنگهایی تبدیل میشوند و بر سر همین کشور و مردم آن فرومیریزند. شیطانی که ما گمان میکنیم به سوی او سنگ پرتاب میکنیم اندکی بیشتر از ما تاریخ میداند و چون تاریخ میداند در بیشتر جبههها بر ما چیره میشود. اینکه امروزه، به گفتۀ مسئولان، اسرائیل در مرزهای کشور جولان میدهد، و اینکه تا محاصرۀ ایران کامل نشد کسی از مسئولان نفهمید که چه اتفاقی دارد میافتد، به معنای این است که استکبار جهانی تاریخ ایران را میداند و مسئولان ایرانی نمیدانند. من دو سال پیش در نوشتهای با عنوان «دولت، ملّت و حکومت قانون» هشدار داده بودم که محاصرۀ ایران در حال کامل شدن است، اما گوشها به گفتههای امام جمعههایی حساس بود که گمان میکردند جمهوری باکو «پارۀ تن اسلام» است و باید از آن دفاع کرد. کسی که اندکی از تاریخ و سیاست میدانست میتوانست بداند که دیری است تا گرگهای تورکستانیها دندان برای پاره کردن ایران تیز کردهاند و با سیاستِ «ان شاء اﷲ گربه استِ» فرمانروایان نمیتوان چنین بحرانی را مدیریت کرد. اینکه امروز آن گرگها در مرزهای ایران جا خوش کردهاند، و بعید است که اندک تهدیدهای توخالی مسئولانی که برخی از آنها درست نمیدانند چه میگویند اثری بر آنها بگذارد، جز این نیست که آنان رایزنانی دارند که تاریخ و سیاست میدانند، در حالیکه دپیلمات سابق و معاون وزارت امور خارجه و دبیر کنونی شورای «راهبردی»(کذا فی الاصل!) روابط خارجی، عراقچی، همان است که ضمن توصیه به همزیستی مسالمتآمیز به دو دولت ارمنستان و جمهوری باکو گفته بود که «از هر دو کشور شهروندانی در ایران زندگی میکنند»! این درجه از سیاست نفهمی را میتوان با مرتبهای از تاریخ و سیاست دانی مقایسه کرد که دولت اسرائیل و برخی از دولتهای غربی و حتیٰ شرقی پیوسته از آن برخوردار بودهاند. اینک دلیل اینکه در جای دیگری گفته بودم همه جا دانشگاه ملّی است، در ایران نه! در جای دیگری باید توضیح دهم که همین اصطلاح «راهبردی» را دانشگاهیانی که هیچ تصوری از استراتژی نداشتند ــ یعنی اهل ادب فرهنگستان نشین ــ به دولت و ملّت قالب کردهاند. گویا آقایان گمان میکردهاند که استراتژی علم راه بردن است که بدیهی است هیچ معنایی ندارد! در هیچ یک از زبانهایی که دارای سابقۀ فرهنگی هستند، حتی در عربی، که سخنگویان آن با «العقل العربی» خود اندکی بیشتر ما این چیزها را میفهمند، استراتژی را ترجمه نکردهاند آن هم این اندازه بیمعنا.
باری، اندکی بیشتر از بیست سال پیش، در 1999، یکی از برجستهترین اسلامشناسان زندۀ زمان، برنارد لویس انگلیسی، در یک سخنرانی در مرکز موشه دایان در دانشگاه تل آویو دربارۀ جایگاه ایران گفته بود : «در دوهزار سال گذشته هیچ کشورگشا، یا نیروی خارجی، نتوانسته است بر زبان و فرهنگ ایرانی اثرات بنیادی بگذارد، که این یکی از نشانههای فرهنگ برتر است و فرهنگ برتر همیشه بر فروتر چیرگی یافتهاست». آن مرحوم این را گفته بود که به مسئولان اسرائیلی و غربی بفهماند که اگر بخواهند ایران را بر سر جایش بنشانند باید آن را به ایرانستان تبدیل کنند. این همان برنامهای است که از سه دهه پیش در دستور کار نهادهای امنیتی و سیاست خارجی کشورهایی قرار گرفته است که از تبدیل ایران به ایرانستان سود میبرند که تورکستان بزرگ در رأس آن قرار دارد.
اینکه ایران نیز مانند همۀ کشورهای دیگر دشمنانی مانند برنارد لویس دارد امری طبیعی است، اما اینکه همان دشمنان سخنگویانی نیز در داخل نهادهای حکومتی یک کشور داشته باشد از خلافآمد عادتهای سیاست جهانی است. یک نمونۀ اخیر و عبرتانگیز از بازپخش سخنان بیگانگان در داخل بیانات سردارد نقدی است که گفته است : «سلسلۀ پلید هخامنشی، که بزرگترین کشتارها و خیانتها را کرد، بعد از افول قدرت، کشور را دو دستی تقدیم یونان کرد. از سوی دیگر، ساسانیان هم بعد از افول قدرت کشور را به مغولها تقدیم کردند.» او این نکته را نیز افزوده است که «تاریخنویسان مزدور، که به سرویسهای جاسوسی وابسته هستند، تلاش میکنند تاریخ کشور ما را تحریف کنند. تاریخ هشت هزار سالۀ ما را به دو هزار و پانصد سال کاهش دادهاند.» بدیهی است که تاریخنویسان مزدور کاری بسیار بدی کردهاند، اما اگر تاریخ دو هزار پانصد ساله تاریخ خیانت و جنایت است چه ضرورتی دارد که تاریخ آن جنایتها و خیانتها را به هشت هزار سال برسانیم و بیشتر عِرض خود ببریم؟ یکی از دلایل اینکه در دو دهۀ گذشته کشور چنین فجیع در محاصرۀ تورکیـ عربی درآمده از تاریخندانی مسئولان است و اینکه به واقع اینان نمیدانند در کجا فرمان میرانند!
چنانکه در جای دیگری گفتهام، چهار دهه پس از انقلاب فرهنگی، دانشگاه مادر، در تاریخنویسی ملّی به جایی رسیده است که بنجلهای فعال سیاسی تودهای نیویورکی را با ترجمهای بد به دانشجویان تحمیل میکند و لابُدّ اعضای انقلاب فرهنگی، که حتیٰ برای الگوی مصرف آب آفتابه نیز نظری دارند، از نظارتی که بر همۀ ریزهکاریهای دانشگاه دارند، به خود میبالند. ایران تنها کشور دارای تاریخ است که بخش عمدهای از تاریخ دانشگاهی آن در «کشورهای متخاصم» و به قلم فعالان سیاسی نوشته میشود. البته، اگر این تاریخدانی دشمنان ایران و تاریخندانی مسئولان و استادان تالیهای فاسد بسیاری نمیداشت میشد از کنار آن گذشت، اما این تاریخندانی و آن تاریخدانی، در جایی، در اوضاع و احوال پرمخاطرۀ دهههای اخیر، به تهدیدی برای وحدت ملّی و سرزمینی تبدیل شده است. در شرایط عادی، اهمیتی ندارد که یک فعال سیاسی تودهای برای ایران تاریخ بنویسد و دانشگاه آن را به دانشجو تحمیل کند؛ مهم این است که دانشگاه، و استادان آن، با این ترجمهها و تحمیل آن به دانشجویان، برهان قاطعی بر شکست انقلاب فرهنگی و عدم موفقیت خود به دست میدهند.
من هیچ کشور دیگری را که تاریخنویسی در آن سابقهای دستکم هزار ساله داشته باشد نمیشناسم که دانشگاههای آن نتوانند تاریخ کشور خود را بنویسند. شمار تاریخهایی که در کشورهایی مانند ایالات متحده و همۀ اروپای باختری از نویسندگان و زبانهای بیگانه دربارۀ تاریخ آن کشورها ترجمه شدهاند از پنج در صد تولید کتابهای تاریخی فراتر نمیرود و البته همۀ این نوشتههای تاریخی پژوهشهای بدیعی هستند که هیچ ربطی به یاوههای امثال یرواند آبراهامیان و شرکا ندارد که خیانت به کشور و تاریخ آن از همۀ جای کتابهای آنان میبارد؛ خباثت ــ یا بیخبری ــ مترجمان نیز که جای خود دارد که به عنوان مُقلِّدان نادان آنچه مرجع تودهای «به پیمانه ریخته آنان نوشیدهاند». تاریخ ایران، به قول محمد علی فروغی، انباشته از این «وهنهای» به مردم آن است که «از جهل مردم و خیانت نخبگان برای کشور حاصل شده است».
۲۱ اکتبر ۲۰۲۱:
فقدان تاریخنویسی جدید ایرانی، شاید در بررسی هیچ دورهای به اندازهی تاریخ قرارگرفتن ایران در «آستانه»ی دوران جدید خود اهمیت نداشته باشد.
در دهههای اخیر، پیوندهای ذهن ایرانی بیشتر از آن با دورههای گذشتهی تاریخ ایرانیان، به عنوان ملّت، گسیخته است که دگرگونیهای سدههای گذشته همچون افق آگاهی آنان پدیدار شود و بدیهی است که در چنین شرایطی امکان تدوین دگرگونیها و تعیین سهم آنها در تکوین هویت ملّی وجود نخواهد داشت.
البته، علاقهی ایرانیان به خاطرهی باستانی خود را نباید با حافظهی تاریخی اشتباه کرد، زیرا آنان پیوسته خاطرهای از تاریخ باستانی خود داشته و به نمودهای فرهنگی سدههای پیش بالیدهاند، اما حافظهی تاریخی، خاطرهای ناروشن و پریشان از گذشته نیست، بلکه شالودهی آگاهی تاریخی است و میتواند به آگاهی ملّی تبدیل بشود.
پیش از آنکه تاریخنویسی با اسلوب جدید اروپایی در ایران رواج پیدا کند، تاریخ جزئی از ادبیات تُنُکمایهی سدههای متأخّر به شما میآمد و در بهترین حالت از محدودهی شرح وقایع و گزارش حپادث فراتر نمیرفت.
وابستگی تاریخ به این ادب موجب شد حافظهی تاریخی، به گونهای که نطفهی آن در عصر زرین فرهنگ ایران بسته شده بود،در چاه ویل خاطرهای از گذشتهای موهوم سقوط کند و همین سقوط در خاطرهی گذشته، هبوط از آگاهی خیالاندیشانه را به دنبال آورد.
به نظر نمیرسد که هنوز با گذشت یک سده از نخستین آشناییها با اسلوب تاریخنویسی اروپایی دگرگونی مهمی در دانش تاریخ در ایران صورت گرفته باشد:
تاریخنویسان ما هنوز در بهترین حالت اهل ادب اند و مهمترین بخش پژوهشهای آنان نیز تصحیح متن ادبی تاریخی است. با چاپ و انتشار مهمترین متنهای تاریخ سدههای پیش، بهطورفزایندهای شاهد انتشار نوشتههای متوسطی هستیم که حاصلی جز اتلاف منابع ندارد.
باری، نخستین گام در رویکردی جدی به تاریخنویسی در ایران، نقادی تاریخنویسی رسمی دانشگاهی است که تا کنون هیچ پژوهشی که اندک اهمیتی داشته باشد از آن صادر نشده است.
نظریهی حکومت قانون در ایران
صص۵۳۰-۵۳۱
جواد طباطبایی
۳ اکتبر ۲۰۲۱
با این همه، کتاب آبراهامیان، بهرغم سطحی و غیر علمی و تاریخی بودن آن، خالی از جنبههای مُضرّ نیست که یکی از مهمترین آنها آبی است که با همکاری مترجمان به آسیاب تجزیهطلبان میریزد و چون از جبهۀ چپ میآید خطرات آن دیده نمیشود. کتاب انباشته از بدفهمیهایی است که چون فعال سیاسی حزب توده بوده نه ایران را به درستی میشناخته و نه معنای بسیاری از واژههای فارسی را به درستی میفهمیده ناچار رطب و یابسِ تبلیغات حزب کمونیست شوروی را به هم بافته است. اساس کتاب، مانند هر اثر مارکسیستی چپ، توضیح طبقاتی جامعۀ ایران است و همین جاست که آبراهامیان معیار غلط و مفسدهجویانۀ خود و همحزبیهایش را وارد میکند. در توضیح «ساختار قومی ایران» به قوم «فارس» برمیخوریم که در فارسی به معنای اهل استان فارس باید باشد، در حالیکه نویسندهـ مترجمان گمان کردهاند فارس یکی از اقوام ایرانی است که بیش از شصت در صد جمعیت ایران را تشکیل داده است. در این تقسیم، ترکزبانان در برابر ایرانیانـ «فارس» قرار دارد و آنگاه گروه سوم «سایرینـ قاجار» نیز بر این دو افزوده شده است. برابر این نظریۀ نئومارکسیستی نویسنده، مَقسَمِ اقوام ایرانی در مورد ایرانیان قومی و در مورد ترکزبانانان زبان است. بخش مهم ترکزبانان ایران، یعنی همۀ اهالی آذربایجان، به لحاظ قومی به قول نویسندهـ مترجمان «فارس» هستند و نمیتوان آنها به لحاظ قومی ترک خواند. در همین گروه ترکزبانان به «سایرینـ قاجار» نیز برمیخوریم که معلوم نیست این سایرین چه کسانی هستند و چند در صد از این قاجاران به زبان قجری سخن میگویند؟ در میان گروه دیگر، غیر مسلمانان، باورمندان دیگر دینها هم وجود دارند که در این مورد ضابطۀ تقسیم توأمان دین و تبار است و زرتشتیان در این گروه قرار داده شدهاند. آیا منظور این است که زرتشتیان «فارس»، کهنترین ایرانیان نیستند؟ چنین است یهودیان ایران که از کهنترین ساکنان ایران و حتیٰ به طور عمده فارسیزباناند. بخشی از این سرـ درـ گمی نویسندهای که تاریخ ایران مینویسد، اما تصوری از ایران ندارد، یعنی حتیٰ نئومارکسیست خوبی هم نیست، از منابع تبلیغی حزب کمونیست شوروی ناشی میشود که اهداف دیگری را دنبال میکردند و آبراهامیان، به عنوان فعال سیاسی، در دام آن تبلیغ افتاده است. آبراهامیان در توضیح همین ساختار قومی ایران مینویسد : «از آنجا که در آمار سالهای 1335، 1345 و 1355 ... ترکیب قومی جمعیت ایران مشخص نیست، ارقام سال 1335 برآوردههای مبهمی است که عمدتاً از طریق تخمینها و برآوردهای تقریبی موجود در منابع زیر به دست آمده است.» «منابع زیر» همانهایی هستند که نویسندگان روسـ تودهای و دستگاههای اطلاعاتیـ دیپلماتیکی انگلیس و امریکا برای نیازهای سیاست خارجی خود تهیه کرده بودند. ابهام «ترکیب قومی جمعیت» ایران نیز به این دلیل بود که آمارگیری ایرانی از ضابطههای منابع اطلاعاتی «شرق و غرب» پیروی نمیکرد. اگر آبراهامیان تاریخ مارکسیستیـ طبقاتی ایران را مینوشت، و سخنگوی سیاست «روس بزرگ» ــ به تعبیر لنین در خطاب به استالین به عنوان عامل همین روس بزرگ ــ نمیبود که نمیتوانست ملّت ایران را به هفتاد و دو فرقه تقسیم کند. گروه کوچک قومی یا مذهبی بیات، جمشیدیها، آسوریها و ... را در کجای نظر مارکس میتوان جا داد؛ این گروهها چند ده هزار نفری یا کارگر بودند یا ارباب و زمیندار!
آنچه تا اینجا آوردم از ترجمۀ فارسی کتاب بود، اما وقتی به متن انگلیسی مراجعه میکنیم معلوم میشود که که «فارس» در ترجمۀ Persians آمده که در واقع به معنای ایرانیان است. در متن انگلیسی نخست Iranians به معنای همۀ ایرانیان و Persians به معنای ایرانیان فارسیزبان آمده، که تقسیمبندی شگفتی است، اما عجیبتر ترجمۀ فارسی است که دلالت قومی و تجزبهطلبانه دارد. کرد، بلوچ، مازندانی و ... در زبان انگلیسی به همان اندازه ذیل Persians قرار میگیرد که Iranians. این هر دو کلمه بر همۀ مردم ایران، به عنوان ملّت، دلالت دارد. کرد، بلوچ، مازندانی و ... به همان اندازه ایرانی است که بقیۀ شهروندان ایرانی، اگرچه برخی از آنان به یکی از زبانهای و برخی دیگر به زبان غیر ایرانی سخن میگویند. تقسیمبندی با تقسیم ایرانیان به «فارس» آغاز میشود و با «ترکزبانان» ادامه پیدا میکند و بعد میرسیم به «عرب» در ترجمۀ فارسی و Arabs در متن انگلیسی. چنین مینماید که اینجا، به خلاف دومین بخش تقسیم قومی، که زبان بود، قومی است و بعد میرسیم به «غیر مسلمانان» که معیاری دینی است. منابع این تقسیمبندی، افزون بر گزارش وزارت امور خارجۀ انگلستان و گزارشی امریکایی، مقالههایی از نویسندگان حزب کمونیست شوروی و مقالهای از مجلۀ دنیا با عنوان «مسئلۀ ملّیتها در ایران» است که برای پیشبرد اهداف خاصِّ حزب کمونیست شوروی و شعبۀ داخلی آن، حزب توده، نوشته بود. بعید مینماید که اگر کسی چنین تقسیمبندی از ساختار جمعیتی ایالات متحده، که از هفتاد و دو ملّت تشکیل شده و بیش از دو سده و نیم سابقۀ تاریخی ندارد، عرضه میکرد، یعنی امریکاییان را به هفتاد دو ملّیت تقسیم میکرد، گسستهخرد شمرده نمیشد، اما چنین تقسیمی در مورد یهودیان ایرانی با دو هزار و پانصد سال سابقۀ ایرانی بودن، اعراب ایرانی با دو هزار سال سابقۀ حضور در ایران خالی از اشکال است. اگر جمعیت متنوع ایالات متحده، که نیمی از جمعیت آن مهاجران صد سال اخیر و فرزندان آنها هستند، جمعیتی که majority-minority یا اکثریت اقلیت خوانده میشوند، به اجماع همۀ مردم ایالات متحده یک «ملّت» است، معلوم نیست که چرا ملّتی دو هزار و پانصد ساله باید به گروههای زبانی و قومی چند ده هزار نفره تقسیم کرد؟ متن انگلیسی کتاب را دانشگاه به ظاهر معتبر پرینستن منتشر کرده که، افزون بر دبیران مجموعۀ «خاورمیانه»، دستکم باید دو بررس پیش از انتشار متن را مطالعه کرده باشند. معنای این «اقوام»ـ وـ «ملّیتها»سازیها برای ایران چیست؟ چرا در مدت بیش از بیست سال انتشار دو ترجمه از کتابی که کاری جز جعل تاریخ برای حزب توده نمیکند، در دانشگاههای کشور درس داده میشود و چرا دانشگاه بومی شده حتیٰ توان تدوین یک کتاب تاریخ معاصر ایران را ندارد که رطب و یابس آبراهامیان رقابت کند؟
جعل تاریخ برای یک کشور نخستین گام برای پیشبرد اهداف سیاست در آن کشور است. پیشتر، در بیخبری ما، این جعل تاریخ در انحصار دستگاههای اطلاعاتی غربی و روسی و عُمال آنها بود؛ دانشگاهی ایرانی نیز به این افتخار نمیکرد که بُنجل آبراهامیان را ترجمه و به دانشجوی تحمیل میکند. در سه دهۀ اخیر، دانشگاه بومی شده از جناح چپ، چپی که پیوسته سخنگوی ایدئولوژی جهانوطنی بوده، و با افتادن طشت میهن سوسیالیسم از بام به یکی از انواع ایدئولوژیهای فلکزدگی از سنخ پان...ها گرویده، در این دورۀ فترت خواب زمستانی مسئولان، این افتخار را پیدا کرده است تیشه به ریشۀ انسجام و وحدت ملّی بزند. اگر «انقلاب» فرهنگی به صورت انقلابی در «فرهنگ» فهمیده نشود، و دانشگاه همچنان بازار مکارۀ آب کردن خردهریزهای دستگاههای اطلاعاتی جهانی باشد تردیدی نیست که آسیبهای بسیار و جبران ناپذیر بر مصالح کشور وارد خواهد شد.
پانوشتها و ارجاعات
1 یادآوری میکنم که برحسب معمول بحث من تنها به علوم انسانی مربوط میشود.
2 یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احمد گلمحمدی و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی 1378. از همین کتاب ترجمۀ دیگری نیز با نشانههای کتابشناختی زیر منتشر شده است : یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ کاظم فیروزمند، حسن شمسآوری و محسن مدیر شانهچی، نشر مرکز 1378. این نشان میدهد که آمیب تودهای نخستین در حرکت اول در پنج آمیب تکثیر پیدا کرده است.
3 از یکی از دانشجویان پیشین دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه مادر شنیدم که در دورۀ ارشد علم سیاست یکی از منابع اصلی درس انقلاب اسلامی همین کتاب آبراهامیان است! العهدة علی الراوی!
4 این بحثی نیست که اینجا بتوان به آن پرداخت. تاریخ کشوری مانند ایران با یک سدۀ گذشتۀ آن آغاز نمیشود و نمیتوان ابتدا به ساکن تاریخ معاصر ایران را نوشت.
5 آبراهامیان، همان، ص. 1.
6 آبراهامیان، همان، ص. 10. «فرض اساسی در سراسر کتاب این رهیافت نئومارکسیستی یی.پی. تامسون است که بر خلاف دیدگاه مارکسیستهای اُرتدوکس طبقه را نباید به سادگی برحسب رابطهاش با شیوۀ تولید، بلکه باید در بستر تاریخی و تعارض اجتماعی آن با دیگر طبقات موجود درک کرد.»
7 ادعای اینکه مهمترین منبع شناخت مشروطۀ ایرانی صورت مذاکرات مجلس، بویژه مجلس اول، است، (آبراهامیان، همان، ص. 2) که ادعای درستی است، در عمل به کار بسته نشده، زیرا اگر آبراهامیان صورت مذاکرات مجلس اول را حتیٰ تورّقی کرده بود میتوانست بداند که یک بار هم اشارهای به مردهریگ «فکری» سید جمال در مشروطیت نشده است.
8 آبراهامیان، همان، ص. 80.
9 آبراهامیان، همان، ص. 127ـ65.
10 آبراهامیان، همان، ص. 514ـ346. این صفحات مربوط به ۹زب توده را میتوان با هفتاد صفحهای مقایسه کرد که به رضا شاه اختصاص یافته و بخشی از همین هفتاد صفحه نیز شرحی دربارۀ پنج و سه نفر و اقدامات حزب کمونیست ایران و تولّد حزب توده است.
11 آبراهامیان، همان، ص. 16.
12 آبراهامیان، همان، ص. 17، پانوشت الف.
۳ اکتبر ۲۰۲۱
اینکه ایران، مانند هر کشور دیگری، دشمنانی دارد امری بدیهی است، اما اینکه همۀ دشمنان خارجی ــ یا مقیم خارج ــ نمایندگانی نیز در داخل دارند که شمار اینان از عدد آنان نیز بیشتر است جای شگفتی دارد. در نخستین نگاه، احتمال دارد این ادعا، مانند برخی دیگر از ادعاهای نگارندۀ این سطور، سخن گزافی به نظر آید. در این یادداشت کوتاه به یک نمونۀ جالب توجه و سخت اسفناک اشاره میکنم و میخواهم بگویم که در مواردی برخی از دشمنان این کشور نمایندگانی دارند که آمیبوار تکثیر و پخش میشوند و، آگاهانه یا ناآگاهانه، تیشه به ریشه انسجام و وحدت ملّی میزنند. نمونۀ عبرتانگیز : نویسندۀ متوسطی کتابی متوسطتر در ستایش حزب توده مرتکب میشود، در دو مترجم تولید مثل میکند، در دانشگاه، بار دیگر، در دهها استاد تکثیر میشود، از طریق دانشآموختگان دانشگاه و کنکور در انبوه دانشجویان سراسر کشور پخش میشود و به بخشی از ایدئولوژی انواع پان...ها تبدیل میشود. آنچه بیشتر از همه در این تولید و تکثیر بلاهت باید بیشتر از همه مایۀ عبرت باشد، شرکت «فعال» دانشگاه و وزارت «علوم» کشور است که گویا مهمترین وظیفۀ آنها نمیگویم نگاهداشت وحدت و انسجام ملّی، بلکه دستکم باید «علمی» باشد که برحسب تعریف متوّلی آن هستند. وزارت علوم نمیتواند چشم بسته دانشگاه را به امان استادانی رها کند که از صافی گزینش آن وزارتخانه گذشته و در زیِّ «معصومان» درآمدهاند، زیرا به همان اندازه که افراد ملّی شخصیتی دارند و نیازی به پنهانکاری ندارند، دشمنان وحدت ملّی میدانند چگونه استتار کنند و از هر فرصتی برای فرود آوردن تیشه به ریشۀ وحدت ملّی بهره بگیرند. مصداقِ
هر گوشه گمان مبر که خالی است باشد که پلنگ خفته باشد!
دربارۀ نوع گزینش استاد، ادارۀ ایدئولوژیکی دانشگاه و کنکور و باقی قضایا مرا نمیرسد که چیزی بگویم! اینکه در وزارت علوم علمی و در دانشگاه دانشی نمانده بحثی نیست که بتوان در چند سطر ناقابل تکلیف آن را روشن کرد. مسئولان انتخاب خود را کردهاند و دود این انتخاب نیز به چشم آنان خواهد رفت. در این باره نیز مانند بسیاری از مشکلات کشور باید فکری اساسی کرد و البته باید کسانی باشند که فکری داشته باشند و مسئولانی که گوش شنیدن دارند. در چنین کارهایی، در کشوری مانند ایران، هیچ عجلهای نیست، که از قدیم میدانیم که کار شیطان است، اما کار انسجام و وحدت ملّی کشور مهمی نیست که اگر فوت شد بتوان خسارت آن را جبران کرد.
اینجا نظر خواننده را به تنها یک نکته در کتاب ایران بین دو انقلاب یرواند آبراهامیان جلب میکنم که کتاب دانشگاهی مهمی است و از زمان انتشار ترجمۀ نخستینِ آن در 1378 تاکنون نزدیک به سی بار به چاپ رسیده است. دلیل اینکه دانشگاه چنین کتاب بیاهمیتی را همچون کاغذ زر میبَرَد روشن است. دانشگاه نیمبِسمِل زیر لوای «تولید علم» چیزی تولید نمیکند که استادان آن دستکم برای تدریس تاریخ معاصر کشور و تاریخ انقلاب اسلامی کتابی نوشته باشند و دانشگاه در این زمینه به «خودکفایی» برسد. این آبراهامیان، هموطن سابق ارمنیتبار، تودهای امریکایی و استاد ممتاز کالجی در نیویورک آیتی در سفاهت بازماندۀ چپ وطنی است و با اینکه بیش از شصت سال را در انگلستان و امریکا گذرانده حتیٰ یک ذرّه هم از این سفاهت کاسته نشده و به نوعی مصداق آن آسیبشناسی عامیانه از خلق تودهای است که آنان «بر این زادهاند، بر این هم بگذرند»! تاریخنویسی ایدئولوژیکی یکی از رایجترین شیوههای تاریخنویسی معاصر ایران است که با تولیدات نویسندگان شوروی و حزب توده آغاز شده و مردهریگ آن نیز از طریق نویسندگانی مانند احسان طبری به فعالان سازمانهای تروریستی مانند بیژن جزنی رسیده و با مهاجرت فعالان سیاسی به اروپا و امریکا نیز تولّد دوبارهای در غرب پیدا کرده است. آنچه میان همۀ این جریانها مشترک است همانا بیخبری آنان از ایران و تقدّم ایدئولوژی بر امر واقع تاریخی است که به صورتهای گوناگون در همۀ این نوشتهها آمده است. نیازی به گفتن نیست که نه از شوروی اثری باقی مانده و نه از حزب توده، اما عقبماندگی، آن هم در کشورهای عقبمانده، چنان فاجعهای است که مشکل بتوان به اعماق آن رسید. شیوۀ تاریخنویسی ایدئولوژیکی نوعی از تاریخ سیاسی است که بیشتر فعالان سیاسی برای پیشبرد اهداف ایدئولوژیکی خود نوشتهاند. بدیهی است که این نوشتهها را نمیتوان تاریخ در معنای دقیق آن دانست. این شیوۀ تاریخنویسی، در دهههای اخیر که گروههای بیشتری از ایرانیان فعال سیاسی جایی در دانشگاههای امریکایی پیدا کردهاند بیش از پیش رواج پیدا کرده و اگرچه ظاهری علمی دارد، اما روایتی خاصّ ــ بهتر بگویم : یک روایت یگانه ــ را در تحلیل تاریخی دنبال میکند. از نمونههای جالب توجه این نوع تاریخنویسی نوشتههای همین یرواند آبراهامیان است که با تهماندههایی از تاریخنویسی شورویستیـ تودهای، در ادامۀ تاریخنویسان چپ اروپایی، کوشش کرده است روایت سیاسی چپی از تاریخ معاصر ایران عرضه کند. البته، ادعای نویسنده مبنی بر اینکه روش تحلیل جامعهشناسان چپ جدید را دنبال کرده گزافی بیش نیست، زیرا او نتوانسته است با میراث تودهای خود تصفیه حساب کند. این اثر، مانند بسیاری از تاریخهای سیاسی با گرایش جامعهشناسی سیاسی، از زمانی آغاز میشود که روایت تاریخی قصد توضیح تاریخ با تکیه بر آن را دارد. از اینرو، تاریخ دو انقلاب ایران ناچار باید با ظهور طبقۀ کارگر و آرایش جدید در مناسبات طبقاتی آغاز شود.
این شیوۀ تاریخنویسی، در کشوری مانند ایران که تاریخی طولانی دارد، روشی یکسره اَبتَر است. در پیشگفتار نویسنده بر کتاب به تصریح آمده است : «نگارش این اثر ... به منظور بررسی پایگاه حزب توده، مهمترین سازمان کمونیستی در ایران، آغاز شد.» آنگاه، نویسنده، با اشارهای به شکست حزب توده و اینکه انقلاب 57 انقلابی اسلامی بود و حزب توده توان آن را نداشت که قدرت را به دست گیرد، میافزاید : «کتاب حاضر، در واقع، بنیادهای اجتماعی سیاست در ایران را تحلیل و این موضوع را بررسی میکند که چگونه توسعۀ اقتصادیـ سیاسی، به تدریج، ویژگیهای زندگی سیاسی در ایران را از انقلاب مشروطه تا پیروزی انقلاب اسلامی شکل داده است.» در واقع، این تاریخ، در اصل، ایرانِ تاریخِ حزبِ توده بوده، اما با شکست آن حزب به «تاریخ ایران میان دو انقلاب» تبدیل شده است. چنانکه از «درآمد» میتوان دریافت، نویسنده، مانند همۀ تاریخنویسان مارکسیست، کمابیش، مارکسیست ــ یا بهتر بگویم : نئومارکسیستِ ــ غیر انتقادی است و نتوانسته نظریۀ مارکسیستی را به محک مواد تاریخ ایران را بزند. بخشهای مهمی از کتاب تکرار مطالبی است که نویسندگان چپ پیشتر بسیار نوشته و تکرار کردهاند. برخی از همین مباحث تکراریِ سخت ابتدایی خیالات فعالان سیاسی یک سدۀ گذشته است و آبراهامیان نیز به عنوان فعال سیاسی همان خیالات را بار دیگر تکرار کرده است. در بخشی که موضوع آن مقدمات مشروطهخواهی در ایران است، آبراهامیان از دو تن از روشنفکران نام برده که نخستین آنها جمالالدین اسدآبادی و دومین آنها ملکم خان است. بعید است که نویسنده رسالههایی از اسدآبادی را دیده و خوانده باشد؛ آنچه او دربارۀ سید جمال گفته تکرار مطالب دیگران است، اما او نتوانسته است توضیح دهد که به واقع اسدآبادی میتوانست چه نقشی در جنبش مشروطهخواهی مردم داشته باشد. دربارۀ نقش روشنفکران این عبارت شگفتانگیز آمده است که «طبقۀ روشنفکر مشروطیت، سکولاریسم و ناسیونالیسم را سه ابزار کلیدی برای ساختن جامعهای نوین و توسعهیافته به شمار میآورد.» اینکه اسدآبادی را بتوان از شمار روشنفکرانی مانند ملکم خان به شمار آورد و به او، که همۀ عمر، آگاهانه و به عمد، محل تولّد خود را پنهان نگاه داشت و منادی اتحاد جهان اسلام بود، نسبت ناسیونالیسم و سکولاریسم داد از معجزات تاریخنویسی نئومارکسیستی است. نیازی به گفتن نیست که جنبش مشروطهخواهی مردم ایران مهمترین حادثهای بود که در هفت دهۀ میان پیروزی مشروطیت تا انقلاب اسلامی اتفاق افتاد، اما جای شگفتی است که آنچه در کتاب آبراهامیان دربارۀ مشروطیت آمده در شصت صفحه خلاصه شده و، البته، هیچ سخن جدّی نیز دربارۀ آن گفته نشده، در حالیکه نویسنده دربارۀ حزب تودۀ ایران صد و شصت صفحه رَطب و یابِس را به هم بافته است. کتاب آبراهامیان نمونهای از یک تاریخنویسی ایدئولوژیکی بسیار سطحی و سخیف است و، در واقع، اگر از کلّیاتی که دربارۀ مبارزۀ طبقاتی و توصیف جنبههای اجتماعی ایران آمده صرف نظر کنیم میتوان گفت اثری فاقد اهمیت است.